جلوه های ادبی در کلام امام علی

  • توسط حسینی رضایی
  • ۱۳۹۸-۰۶-۳۱

امام علی و گرایش ادبی ایشان

امام علی (ع): اغلب کسانی که درباره ی شخصیت ادبی امیر مومنان علی(ع) سخن گفته اند نوع گرایش ادبی آن امام را در تقسیم بندی خود تماماً مربوط به نثر و کلام می دانند.این گونه نگاه به ادبیات امام علی(ع) موجب گردید تا هر گاه سخن از شخصیت ادبی امام اول شیعیان به میان می آید بی تامل افکار و اذهان همگان به کتاب ارزشمند و پربار نهج البلاغه معطوف می گردد. هر چند که نهج البلاغه پس از قرآن برترین و والاترین سخنان در عرصه فصاحت و بلاغت است و به جرات می توان گفت که کلام وزین  و رزین امام علی(ع) بر امّهات کتب ادبی فارسی و عربی تأثیر آشکار نهاده است.

شعر و شاعری

اگر نیک بنگریم همین نهج البلاغه خود گواهی است بر شاعر بودن امام علی(ع) چرا که هر کس با خطبه ها و نامه ها و کلمات قصارحکیمانه امام علی(ع) آشنا باشد و بلاغت و فصاحت آن امام بزرگوار را لمس کرده باشد و استشهاد مولا را از شعر شاعران دیگر در نهج البلاغه دیده باشد از انتساب شعر به آن پیشوای ارجمند تعجب نخواهد کرد.ابن عبدربه صاحب کتاب العقدالفرید می نویسد: ابوبکر و عمر و علی(ع) شاعر بودند اما علی(ع) از آنان شاعرتر بود.عمق این برتری را زمانی می توان بیشتر درک کرد که خاستگاه امیر مومنان(ع) یعنی خاندان سخنور عبدالمطلب و مکان پرورش آن حضرت یعنی خانه ی شیواترین مردمان رسول خدا(ص) را در یاد داشته باشیم .

اشعار منسوب به امام علی

اشعار منسوب به امیرالمومنین همواره مورد توجه و علاقه ادبای دوستدار اهل بیت(ع) بوده و دانشمندان از عهد آن حضرت تا امروز این اشعار را نسخه به نسخه و سینه به سینه نقل کرده و مقالات و کتب خود را با آن زینت داده اند.از جمله طلاب علوم دینی و همه ی کسانی که در حال و هوای معارف اسلامی رشد کرده اند با بسیاری از این اشعار آشنا هستند. ابیاتی نظیر:

النّآس من جهة التمثال اکفاء           أبوهم آدم والام حواء

لافضل الا لاهل العلم انّهم          علی الهدی لمن استهدی ادّلاء

و یا:

یا من بدنیاه إِشتَغَلَ           قد غره طول الامل

الموت یأتی بغته                والقبر صندوق العمل

و یا:

نفسی علی زفراتها محبوسه            یا لیتها خرجت مع الزفرات

لا خیر بعدک فی الحیوة و إنّها        ابکی مخافة ان تطول حیاتی

برخی از مختصات اشعار امام علی (ع)

امام علی(ع) در میان اشعار خود،چکامه های بلند ندارد چنان که معمول شاعران است،اما سخن منظوم خویش را با همان اسلوب سخنان منثور بیان می داشت یعنی بیشتر خطبه ها و نامه ها و سخنان کوتاه را با سجع ها- که گاهی وزن عروضی نیز دارند- ادا می کرد. گاهی نیز امیر مومنان(ع) سخنی را که به نثر بیان داشته اند زمان دیگر به نظم القاء فرموده اند.در نهج البلاغه می خوانیم:«و قال علیه السلام و اعَجَبا أَتکونُ الخلافةُ بالصَّحابةِ و لا تکونُ بالصَّحابةِ والقرابةِ؟!».  در همین معنا شعری از امام علی(ع) روایت شده و آن این است:

فَإن کُنتَ بِالشُّوری مَلکتَ أُموَرهم         فکیفَ بِهذا و المُشیرونَ غُیَّبُ؟

و إن کنتَ بِالقُربی حَجَجتَ خَصیتهم        فغیرُک أُولی بالنَّبیِّ و أَقرَبُ

ویژگی سروده های امام (ع)

غالب اشعار امام علی(ع) در ذکر وقایع نبرد های صدر اسلام،مانند جنگ های احد،خندق و کشتن عمرو بن عبدود،نیز رثای نبی اکرم(ص) می باشد.هم چنین بیشتر سخنان منظوم آن امام بزرگوار با همان مضامین و اغراضی است که سخنان منثورشان است یعنی در حکمت و اندرز و ارشاد و یا یاد خداوند خالق،نیز آن حضرت قصایدی در مناجات یا حضرت حق دارد. از خصایص کلام امام علی(ع) آن است که در همه ی قصاید خود چه آن که مربوط به ذکر وقایع نبرد است یا غیر آن،فن تحمید را به کار می گرفت،چنان که در خطبه ها اینگونه عمل می کرد مثلادر دیوانشان یکجا آمده است:

فالحمد الله فرداً لا شریک لَهُ           البرُّ بالعبد و الباقی بلا اَمَد

از دیگر ویژگی های کلام امام علی (ع)

از دیگر ویژگیهای کلام منظوم امام علی(ع) آن است که خویشتن را از هجو دیگران باز می داشت،چنان که پیامبر گرامی اسلام(ص) وی را از هجو گویی و هجو سرایی منع می فرمود. سخن سرایی امام به شیوه ی شاعران هم عصرش بوده است.اوزانی که انتخاب می کرد از وزن های رایج آن روزگار است و می توان گفت در همه ی بحور عروضی اشعار سروده اند که غالباً هر بحر در اغراض و مقاصد خاصی بکار می رود. رایج ترین بحر عروضی در آن عصر،بحر طویل بود که شاعران برای نمایش قدرت سخن سرایی خود از آن بهره می گرفتند.

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اخبار

سینما و هنر

جهان