نمادشناسی مار در ادبیات ایران و هند

  • توسط حسینی رضایی
  • ۱۳۹۸-۰۶-۳۰

نمادشناسی مار

مار : این حیوان از معدود جانورانی است که در همه سرزمین ها، حتی نواحی قطبی، درباره آن نمادپردازی شده است. در اساطیر ایران و هند نیز حضور فعالی دارد.

مار در ایران

در داستان­ های ایرانی، جلوه ­ای منفی و نامطلوب دارد و دشمن آدمی محسوب می­ شود. نمونه­ آن، داستان­ های مربوط به ضحاک است. بی­ شک این عقاید ریشه در اعتقادات کهن اوستایی دارد زیرا در اعتقادات اوستایی، از سهمگین­ ترین انواع خرفستران ـ جانوران موذی ـ است و کشتن آن پاداش بسیاری دارد. در «فرهنگ­نامه­ جانوران در ادب فارسی» اشاره شده که: در داستان­های ایرانی، در یک مورد مار با چهره ­ای مهربان و نقشی مثبت ظاهر می­ شود و آن در داستان کودکی بزرگمهر است که وقتی او را نزد شاه می­برند:

…هــنوز آن گــرانمــایه بیدار بـود                  کــه بــا او بــه راه انـدرون یــار بـود

نگــه کــرد و پیسه یکی مـار دید                 کــه آن چــادر از خـفته انـدر کشیـد

مار در آیین میترایی

در دوران پیش از دین زرتشتی، و در آیین میترایی این حیوان دارای نقش و چهره ­ای مثبت بوده است. چنان­که در تصاویر و سنگ­ نگاره های به جا مانده، او یکی از همراهان ویژه­ میترا­ست. در تصویر قربانی گاو توسط میترا، مشاهده می­ شود که مار به طرف خون گاو در حرکت است. برخی بر این عقیده ­اند که وی قصد دارد با زهر خود خون گاو را آلوده سازد. اما برخی نوشته اند: «او خون گاو را می­ لیسد تا بارور شود و به آبستنی و تولد برسد و موجب خیر و برکت و فزونی شود.». در تصویر عروج میترا، این حیوان از همراهان اوست. بدین ترتیب می­توان گفت که در ایران نیز به عنوان موجود مرتبط با حیات و زندگی، مطرح بوده است و نقشی مثبت داشته است. ضمن اینکه کیش مارپرستی در عیلام  وجود داشته است.

مار در هند

تقریباً در همه­ سرزمین­ ها، افسانه­ های مربوط به مار وجود دارد. به نظر می­رسد در نواحی گرم، این افسانه­ ها بیشتر است؛ شاید بدین دلیل که در نواحی گرمسیر، انواع این حیوان و تعداد آن­ها بیشتر است. در هند نیز، با دو جنبه­ متضاد مطرح می­شود. در برخی از داستان­ های مهابهاراته، نقش مثبتی دارند و گاه یک مار مؤنث با یک مرد ازدواج می­کند. مانند ازدواج «جرتکار» با ماری به همین نام. همچنین در تصاویر و تندیس­ های باقی­مانده از دوران کهن، مشاهده می­شود که برخی از خدایان مانند شیوا، ویشنو، کریشنا و گانشه، این حیوان را با خود دارند و یا مشغول رام کردن آن هستند.

کیش مارپرستی در هند

از دوران کهن، کیش مار­پرستی در هند وجود داشته است، که بعد­ها «با دین آریایی­ های مهاجم درآمیخت و در اسطوره­ های متأخر هندویی به صورت باشندگان نیمه ­ایزدی با پیکر مار به نام «ناگاها» باقی ماند. هنوز هم در بنگال، پرستش ایزد­بانوی مار(ماناسا)، وجود دارد. حتی امروزه نیز ارتباط مردم هند با این حیوان بسیار مورد توجه و شگفت ­آور است.

نمادشناسی مار (ارتباط مار با عناصر حیاتی طبیعت)

در اساطیر ایران، این حیوان با آتش ارتباط دارد. «در داستان پیدایش آتش، اهریمن، مار را که هم­ ریشه­ مرگ است پدید می­ آورد. روایت های دیگر کشف آتش نیز جالب توجه است زیرا با این حیوان مرتبط است. «داستان کشف آتش به دو گونه روایت شده است. روایت شاهنامه در داستان هوشنگ که به طور مستقیم با مار ارتباط دارد. و روایت کتب دیگر که جشن سده را به ضحاک(پیروزی فریدون بر ضحاک)­ و از آنجا به ماران روییده بر دوش او مرتبط می­سازند، بنابراین ملاحظه می­شود که آتش مستقیم و غیر مستقیم با مار مرتبط است.

ارتباط مار با خاک و هوا

مار با خاک و هوا نیز مرتبط است زیرا موجودی است که از نظر زیستی با خاک پیوستگی دارد و گاه خدای زمینی و خدای جهان فرودین و تاریکی و مرگ است. ضمن این­که مارهایی وجود دارند که فقط از هوا تغذیه می­کنند. «این خاصیت(تغذیه از هوا) نشان می­دهد که انسان می­تواند بدون ارضای خواسته ­ها و شهوات به بالاترین مرحله برسد.

مار با آب نیز پیوستگی دارد.

بنابراین، ارتباط مار با عناصر مهم طبیعت، موجب شده است که جانوری مرموز و چند جنبه­ای در اساطیر باشد و از معدود جانورانی است که در اساطیر همه­ی اقوام، حتی اسکیموها نیز حضور فعال دارد.

 

 

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اخبار

سینما و هنر

جهان