کتاب و کتابخوانی

  • توسط لطفی
  • ۱۳۹۸-۰۴-۲۵
  • ۶۰ بازدید

کتاب

کتاب از گذشته ­های دور، به عنوان یکی از ابزارهای آموزشی مورد توجه بوده است. مطالعه و بهره گیری از تازه­های علمی، در روح آدمی موثر است و سبب پیشرفت و تعالی خواهد شد. تجربه جهانی نشان می­دهد که رشد و توسعه تمدن­ها، در رشد فکری و فرهنگی هر جامعه ریشه دارد و بدون رشد فرهنگ کتاب­خوانی در جوامع نمی­توان به تعالی هیچ تمدنی دل خوش کرد. بدون شک، ترویج فرهنگ مطالعه و کتاب­خوانی موجب رشد فرهنگی و علمی هر کشوری خواهد شد.

“مطالعه” كه فرهنگ لغت “عميد” آن را “اطلاع يافتن از چيزي با ادامه نظر در آن” معني كرده است، نه تنها زير بناي “پژوهش” و نخستين گام براي تحقيق است بلكه به عقيده كارشناسان جزء نيازهاي روحي و معنوي انسان نيز محسوب مي‌شود.

کتاب میراثی ماندگار، پدیده ای باشکوه و با ارزش و عنصری رشد آفرین و روشنگر در پهنه زندگی بشر است. افتخار ما نیز در این است که فرهنگ باورهای دینی ما – یعنی آیین مقدس اسلام – مبتنی بر ارزش بینش و دانش و ارجمندی کتاب و نگارش است و خداوند منان معجزه ابدی آخرین و محبوب ترین فرستاده اش را یک کتاب قرار داده است، قرآن کریم سرامد همه کتاب­های عظیم است. همچنین پیشینه فرهنگی ما و شمار کتاب­ها و کتابخانه ها در عصر شکوفایی تمدن اسلامی و اهتمام دانشمندان اسلامی و ایرانی در پدید آوردن آثار ارزشمند جهانی، همه و همه ناظر بر اهمیت کتاب و کتاب­خوانی است.

فرهنگ كتاب

در فرهنگ كهنسال و گهربار ايران اسلامي، كتاب همواره عزيزترين مونس و همراه آدمي بوده و اهل كتاب همواره از منزلتي ارجمند در ياد، خاطره و منظر عمومي جامعه برخوردار بوده اند.

با اين وصف اگر در ترويج فرهنگ كتاب و كتاب­خواني همتي مداوم و سنجيده به كار بسته نشود، سايه سستي و غفلت بر اين رسانه نوشتاري مستولي خواهد شد و جاي حضور و انس دلنشين و تعالي بخش كتاب را سرگرمي­ها و دل مشغولي­هاي كم ارج خواهد گرفت. در اين ميان، رسانه مي تواند در پي نقش رساناي خويش همچون مدرسه اي بزرگ بر تمامي حيات انساني پرتو اندازد و در ترويج فرهنگ والاي كتاب­خواني گام هاي موثري بردارد.

در عصر حاضر که آن را “عصر اطلاعات” می­خوانند، به بهرگیری از منابع گوناگون اطلاعاتی به عنوان منابع مختلف تغذیه بشر توجه شده است. جوامع اطلاعاتی برای آنکه شهروندانی فرهیخته و با سواد داشته باشند، باید از راه­های مختلف، اطلاعات مناسب و لازم را در اختیار آنان قرار دهند. با این روش، افراد در زمینه­های گوناگون رشد رشد می کنند و علاوه بر داشتن تخصص­های مورد نیاز جامعه، از بینش و دانشی برخوردار می­شوند که برای هر شهروند و برای گذراندن یک زندگی متفکرانه لازم است.

اصل کلام این که فرهنگ کتاب خوانی بسیار ارزشمند است و باید کودک را از همان زمان طفولیت، با مطالعه و کتاب آشنا کرد. از همان زمان که مادر برای کودک لالایی می خواند، باید ذهن او را از طریق کتاب­های مصور با تصویرخوانی آشنا ساخت و خاطره ای از کتاب در ذهنش به وجود آورد. نبودن کتاب در سبد مصرفی خانواده­ها به هر دلیلی که باشد، نشانه ای از نبود فرهنگ کتاب­خوانی در جامعه است و باید با شناخت موانع کتاب­خوانی و رفع آنها کاری کرد که کتاب در فهرست نیازهای ضروری خانواده­ها قرار گیرد. از سوی دیگر، همان گونه که کتاب­ها، مجله ها و فرم های چاپی، افراد را در معرض اطلاعات متنوع قرار می دهند، رسانه های دیگری چون رادیو،تلویزیون، رادیو و اینترنت به ما کمک می­کنند دانش خود را در زمینه های گوناگون افزایش دهیم.

رسانه­ ها

رادیو، یکی از وسایل ارتباطی جذاب و نیرومندی است که معمولاً سرگرمی جالب توجهی برای گروه های سنی کودک، نوجوان و بزرگسال است. آنها به دلایلی چون تفریح و سرگرمی، کسب آگاهی و مهارت یافتن در برقراری ارتباط اجتماعی، به گوش دادن برنامه­های رادیویی می­پردازند. وسایل ارتباط جمعی به ویژه رادیو در تغییر ارزش­ها، سنت ها، باورها، اعتقادات و نگرش افراد جامعه به ویژه کودکان و نوجوانان نقش بسزایی دارند. اگر بتوان از طریق وسایل ارتباط جمعی، تغییر و تحول فرهنگی مناسبی به وجود آورد و جامعه را به سوی ارزش­ها و اعتقادات و باورهای صحیح هدایت کرد، می توان گفت زیربنای توسعه و پیشرفت فرهنگی و اجتماعی فراهم آمده است. بر این اساس، رسانه های یاد شده در زندگی کودکان و نوجوانان نقش مهمی ایفا می­کنند. از این رو، مطالعه و تحقیق درباره اثر رسانه ها بر ابعاد گوناگون شخصیت این قشر، اهمیتی شایان توجه دارد. رسانه های ارتباط جمعی به سبب داشتن ویژگی­های خاص می­توانند پیام مورد نظر فرستنده را در محیطی وسیع منتشر کنند. بدین ترتیب، تعداد مخاطبان بیشتری برای این رسانه­ها وجود دارد.

رسانه­ هاي ارتباط جمعي مي­توانند در ترويج فرهنگ­هاي سازنده موثر واقع شوند و كتاب را به عنوان ماندگارترين عنصر فرهنگي به جامعه بشناساند. رسانه مي­تواند تاثير شگرفي در ترويج كتاب و كتاب­خواني گذارده مردم را در جهت استفاده از منابع مكتوب فرهنگي و علمي تشويق نموده و در اين راستا موجبات توسعه علمي- فرهنگي جامعه را موجب گردد.

اميد است با بكارگيري روشهاي تبليغات رسانه اي نوين شاهد برانگيخته شدن ذوق و شور مطالعه در بين تمام اقشار جامعه باشيم.

کتاب و کتابخوانی

کتاب و کتاب­خوانی از منظر قرآن

دین مبین اسلام و کلام الله مجید برای مطالعه و کتاب­خوانی و کسب علم ارزش و اعتبار خاصی قائل شده است. اهمیت کتاب­خوانی در اسلام به قدری است که معجزة پیامبر اکرم(ص) از نوع کتاب است و در این مقدس هم اولین آیاتی که بر پیامبر(ص) نازل شده با امر به خواندن و الفاظ کتاب، قلم، و علم توأم شده است.

معانی اصطلاحی کتاب از دیدگاه قرآن

امروزه، آنچه در وهلة نخست از لفظ کتاب به ذهن انسان متبادر می­شود آن است که از چندین برگ نوشتة دستنویس یا چاپی و مجلد پدید آمده باشد. اما این واژه در معنای اصطلاحی آن به هر چیزی که معانی و مفاهیم و دانش را ثبت و ضبط نماید و آن را منتقل کند با اینکه حتی صفحه و لوحی نداشته باشد و با قلم نیز نگاشته نشده باشد، اطلاق می شود. در قرآن کریم از سه دیدگاه معانی اصطلاحی کتاب مد نظر قرار گرفته است:

  1. اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی هستند که مشتمل بر شرایع دین بوده و بر انبیاء علیهم السلام نازل شده است. «کتاب انزلناه الیک مبارک». «این قرآن بزرگ کتابی مبارک و عظیم الشأن است که بر تو نازل کردیم». «تلک آیات الکتاب و قرآن مبین». «این است آیات کتاب خدا و قرآنی که راه حق و باطل را روشن و آشکار می کند».
  2. اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی هستند که اعمال بندگان را اعم از نیکی و بدی ضبط می­کنند. «یوم تجد کل نفس ما عملت من خیرٍ محضراً و ما عملت من سوء». «روزی که هر کس کار نیکو کرده همه را پیش روی خود حاضر بیند و آنچه بد کرده…». «هذا کتابنا ینطق علیکم بالحق انا کنا نستنسخ ما کنتم تعلمون».  «این کتاب ماست که به حق با شما سخن می گوید ما آنچه را که انجام می دادید می نوشتیم».
  3. اطلاقی که قرآن در لفظ «کتاب» کرده، کتاب­هایی است که جزئیات نظام عالم و حوادث واقعه در آن را ضبط می کند که یکی از آن این است که مطالب نوشته شده در آن به هیچ وجه تغییر نمی پذیرد. مانند «و ما یعزب عن ربک من مثقال ذره فی الأرض و لا فی السماء و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فی کتاب مبین». «در همة زمین و آسمان از خدای تو پنهان نیست و کوچکترین ذره و بزرگترین از آن هر جه هست همه در کتاب مبین حق و (لوح علم الهی) مسطور است». همچنین در آیاتی چند مثل آیة ذیل منظور از کتاب همان نوشته ای است که با قلم نوشته شده است: «و کتبنا له فی الألواح من کل شی موعظه و تفصیلاً لکل شیء». «و در الواح (تورات آسمانی) از هر موضوع برای نصایح و اندرز و هم تحقیق هر چیزی (برای علم و معرفت) به موسی نوشتیم».

اهمیت کتاب و کتاب­خوانی از دیدگاه قرآن

قرآن آنقدر برای کتاب، مطالعه و دانش اهمیت قائل است که از کتاب به عنوان معیاری برای تقسیم جوامع یاد­میکند. واژة کتاب جزء مفاهیم اساسی قرآن است. اصطلاحات اساسی در میان خود الگوی تمام واژگانی را می­سازند که خود افراد نمایندة آن هستند. قرآن تصویر تازه ای از کتاب و مفهوم اصطلاحی آن به دست می دهد. اصطلاح اهل کتاب، اصطلاحی است که بخشی از مفهوم جدید را می­نماید. قرآن همة افراد بشر را به دو گروه بر پایة کتاب تقسیم می کند: ۱) اهل کتاب و ۲) غیرکتابی و یا امی، یعنی کسانی که برایشان کتاب فرو فرستاده نشده است و بدون کتاب و امی هستند و این دو گروه به شدت مخالف یکدیگرند. از این مخالفت آشکار در چند آیة قرآن سخن رفته است: مثلاً «قل للذین اوتوا الکتاب و الامیین…». «به آنان که کتاب به ایشان داده شده است و به امی ها بگو…».

از بیانات فوق به خوبی اهمیت کتابت و ثبت دانش مشخص می شود به طوری که اگر انسان ها کتاب نداشتند و خواندن و نوشتن نمی­دانستند، حجت بر آنها تمام نمی شد و قادر به حفظ میراث فرهنگی و تاریخ گذشتگان خود نمی­شدند. همچنین، بدون علم و دانش و مطالعه و تحقیق و تفحص در آثار گذشتگان و رشد و توسعه و پیشرفت در حال حاضر امکان پذیر نبوده و چراغ راهی برای آینده در مسیر تعالی و تکامل همه جانبة انسان برافروخته نمی­شد. اهمیت کتاب در ثبت و ضبط اطلاعات و انتقال آن به نسل های آینده تا حدی است که معجزة پیامبر اسلام(ص) از نوع کتاب است و قرآن به عنوان یک کتاب آسمانی مقدس وسیلة هدایت و رستگاری انسان ها در طی سالیان طولانی تا زمان ظهور منجی عالم بشریت است.

کتاب و کتاب­خوانی اگر در جوامع بشری به طور جدی و اصولی مورد توجه قرار گیرد، موجبات تعالی فکری و روحی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آنان را به همراه خواهد داشت. همانطور که در گذشته تمدن­های تاریخ ساز و مهم در سایة توجه و برنامه ریزی در خصوص تعلیم و تعلم و دانش اندوزی موجبات توسعه و پیشرفت­های همه جانبة خود را فراهم کرده بودند. در حال حاضر هم کشورهایی که به کتاب و کتابخانه و مراکز تحقیقی و آموزشی خود توجه بسیار دارند، جزء کشورهای پیشرفته و توسعه یافته هستند. قرآن ما را به مطالعه و اندیشه در احوال گذشتگان و عبرت گرفتن از سرگذشت آنان فرا می­خواند.

بیشتر کتاب هایی که توسط اندیشمندان به اشکال مختلف و بر محمل های اطلاعاتی مختلف از کاغذ گرفته تا منابع الکترونیکی عصر حاضر نگاشته می شوند همگی مبیّن واقعیات و جریاناتی از عالم طبیعت و ماورای طبیعی است که انسان ها باید آنها را به دست آورد تا از این طریق رفاه و آسایش جسمی و روحی و اجتماعی خود را فراهم آورده و آسمان ها و زمین را به تحت سلطة دانش خود درآورد و از این طریق به کشف قدرت لایزال الهی و عجز و ناتوانی خود در قبال علم و قدرت الهی نایل آید و به عظمت پروردگار خویش پی­ببرد و موجبات رستگاری نهایی و جاودان خود را فراهم آورد.

اهمیت کتاب و کتاب­خوانی در رشد جوامع

کتاب از دیرباز، حافظ و احیا کننده تفکر و اندیشه­های والا و منبع عظیمی بوده است که طالبان علم، اندیشه و حقیقت را سیراب نموده، ارزیابی شرایط و امکانات موجود فرهنگی مبین این نکته است که امروزه کتاب میتواند به عنوان یک وسیله مطمئن و کار آمد در بهینه سازی فضای فرهنگی جامعه مورد استفاده قرار گیرد.

تجربه جهانی نشان می­دهد که رشد و توسعه تمدنها، ریشه در رشد فکری و فرهنگی هر جامعه دارد و بدون رشد فرهنگ کتاب­خوانی در جوامع، نمی­توان به رشد هیچ تمدنی دل خوش کرد. باید تأکید کرد که علیرغم رشد رسانه های گوناگون جمعی تاکنون هیچ رسانه ای نتوانسته است نقشی را که کتاب در رشد تمدن­ها داشته است، ایفا نماید.

نقش کتابخانه در انتقال علوم به افراد، بسیار سازنده است. از این رو، کتابخانه را می‏توان به عنوان کانون همایش صاحب نظران و موزه پرطراوت اندیشمندان درنظر گرفت. این نهاد کانونی، می‏تواند بالندگی و شکوفایی استعدادهای دانش‏آموزان و دانشجویان را به ارمغان آورده و در فرجام، به تولید اندیشه، دانش و رشد فرهنگ مطالعاتی جامعه منجر شود. در واقع، کسی که در کتابخانه قدم می‏نهد، به گلگشت دل‏انگیز در مجمع دانشمندان و دانایان قدم نهاده است.

خوشبختانه برخورداری فرهنگ ارزشمند ما از ریشه‌های قوی و متقن، نگرشها و پویش­های فرهنگی ما را قدرت و استحکام  فزاینده‌ای می‌بخشد؛ زیرا ما با فرهنگی رشد کرده‌ایم که تمامی جلوه‌های افتخارآفرین‍َش، نمودهای راستین فرهنگی‌اند. نخستین جلوۀ باشکوه چنین ارزشی را می‌توان در ابتدای برنامه‌های پیامبر عظیم‌الشأن اسلام یافت، که رسالتش را با فرمان‌ِ «خواندن» از سوی خداوند آغاز می‌کند و پی می‌گیرد. در همین فرهنگ مقدس است که خداوند یگانه، به قلم و حرمت آن سوگند یاد می‌کند و معجزۀ جاودانۀ آخرین سفیر الهی را یک کتاب آسمانی تشکیل می‌دهد.

اندیشمند

قبلی «
بعدی »

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اخبار

سینما و هنر

جهان